Ile jest krajów na świecie? Aktualna liczba państw

Według koncepcji specjalistów zajmujących się tym zagadnieniem, na świecie w 2024 roku można wyróżnić 295 krajów, na które składa się 207 suwerennych państw oraz 88 terytoriów zależnych. Liczba ta znacząco odbiega od powszechnie przyjmowanych 193 członków ONZ, ponieważ uwzględnia szczegółową analizę kryteriów niezależności i odrębności. Zapraszamy do lektury naszego artykułu, który dogłębnie wyjaśnia te rozbieżności.

Dlaczego policzenie wszystkich krajów jest tak trudne?

Pytanie wydaje się proste, jednak próba ustalenia jednej, niepodważalnej liczby państw szybko odsłania złożoność geopolityki. Podstawową przeszkodą jest tutaj płynność granic oraz konflikty międzynarodowe. Dla przykładu, Polska w 1989 roku graniczyła tylko z trzema krajami, a do dzisiaj żaden z tych sąsiadów nie przetrwał w niezmienionej formie. Rozpad Związku Radzieckiego, zjednoczenie Niemiec i rozpad Czechosłowacji w ciągu kilku lat całkowicie zmieniły krajobraz polityczny w naszym regionie.

Znacznie większy problem niż zmiany historyczne stanowi jednak samo uznanie międzynarodowe. To ono jest tym delikatnym progiem, który odróżnia powszechnie akceptowane państwo od tworu pretendującego do tego miana. Państwo istnieje realnie, jeśli posiada własne terytorium, ludność i skuteczną władzę, ale bez akceptacji innych podmiotów na arenie światowej jego status pozostaje niejasny. Dochodzi do tego zjawisko państw upadłych oraz terytoriów o tak rozległej autonomii, że funkcjonują one jak niezależne organizmy, co dodatkowo komplikuje wszelkie zestawienia statystyczne.

Czym jest kraj? Analiza definicji Remigiusza Mielcarka

Brak jednolitego standardu liczenia wynika w głównej mierze z niekonsekwentnego stosowania definicji. Wiele atlasów i organizacji myli pojęcie „kraju” z „terytorium zależnym”, a nawet uwzględnia obszary całkowicie bezludne. Aby rozwiązać ten problem, polski podróżnik i geograf, Remigiusz Mielcarek, zaproponował spójny zestaw warunków, które musi spełniać dane terytorium, aby mogło być uznane za kraj.

Aby móc mówić o kraju, obszar musi łącznie spełniać siedem warunków: posiadać naturalny obszar lądowy oddzielony granicą, stałych mieszkańców, zorganizowaną strukturę społeczną z centrum zarządzania, a także prowadzić działalność ekonomiczną oraz posiadać własne symbole, takie jak flaga i godło.

Katalog tych wymogów w sposób jednoznaczny eliminuje z listy krajów wszelkie twory wirtualne i sztuczne konstrukcje, takie jak istniejące tylko w sieci Republika Molosii czy położone na platformie morskiej Księstwo Sealand. Z definicji odpadają również terytoria bezludne, na przykład Wyspy Ashmore i Cartier, które często pojawiają się w zestawieniach jako dependencje. Mielcarek podkreślał, że rozstrzygające znaczenie dla wyróżnienia terytorium zależnego ma często jego zamorski charakter i oddalenie od metropolii, nawet jeśli formalny status administracyjny jest identyczny, jak w przypadku Alaski czy Hawajów względem USA.

Jak odróżnić autonomię od odrębnego bytu państwowego?

Najwięcej kontrowersji wzbudza traktowanie regionów autonomicznych. Współczesny świat pełen jest jednostek, które teoretycznie spełniają większość kryteriów kraju, lecz stanowią zwartą całość z państwem macierzystym. O ile autonomia Katalonii czy Baskonii nie uzasadnia wyodrębniania ich z Hiszpanii, o tyle przypadek Irackiego Regionu Kurdystanu jest już zupełnie inny. Posiada on własną armię, kontrolę nad granicami i prowadzi niezależną politykę wizową, co wykracza daleko poza standardowe uprawnienia autonomiczne.

Innym przykładem jest Szkocja, która w ramach Zjednoczonego Królestwa emituje własną walutę i prowadzi odrębną politykę fiskalną. Z tych powodów w koncepcji Mielcarka i Pawła Krzyka oba te twory zyskały status krajów zależnych. Granica jest jednak płynna i wymaga analizy, czy dany obszar jest tylko wewnętrznie niezależny w sprawach kultury, czy też sprawuje realną kontrolę nad swoim bezpieczeństwem i przepływem osób.

Państwa nieuznawane i kraje spoza struktur ONZ

Najczęściej powtarzaną w przestrzeni publicznej liczbą jest 195 państw. Wynika ona z dodania do 193 członków Organizacji Narodów Zjednoczonych dwóch państw-obserwatorów: Watykanu oraz Palestyny. Jest to jednak daleko idące uproszczenie, które pomija całą gamę podmiotów realnie sprawujących władzę na swoim terytorium. Ignorowanie ich istnienia na mapach wynika często z politycznych uprzedzeń, a nie z rzeczywistego braku cech państwowości.

W Europie do takich tworów należy Kosowo, uznawane przez 85 członków ONZ, którego samodzielny byt potwierdził nawet Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości. Podobnie sytuacja wygląda z Naddniestrzem, które od 1990 roku posiada własny rząd, armię, jednostkę monetarną i kontrolę nad granicami, choć nie zostało uznane przez nikogo poza innymi nieuznawanymi państwami. Na Kaukazie funkcjonują zaś Abchazja i Osetia Południowa, uznawane przez garstkę członków ONZ, ale dla wszystkich odwiedzających są one w pełni samodzielnymi krajami.

Specyficzny status Zakonu Maltańskiego

Wywołujący powszechne zdziwienie jest wpis na listę państw Suwerennego Wojskowego Zakonu Maltańskiego. Choć kojarzony głównie z działalnością humanitarną, posiada on wszystkie atrybuty państwowości. Ma on własne eksterytorialne parcele w Rzymie i na Malcie, utrzymuje stosunki dyplomatyczne z 91 krajami, posiada status obserwatora w ONZ, emituje własną walutę – scudo, a nawet wydaje paszporty i znaczki pocztowe uznawane przez Uniwersalną Unię Pocztową. Na czele tego specyficznego podmiotu stoi Wielki Mistrz, który jest jedynym świeckim kardynałem z prawem udziału w konklawe.

W Azji natomiast odrębnym przypadkiem jest Tajwan, uznawany zaledwie przez 15 państw, ale utrzymujący pełną zdolność do relacji międzynarodowych. Podobnie Cypr Północny, który akceptowany jest tylko przez Turcję, a w rzeczywistości od pół wieku stanowi niezależny organizm z własną armią. W Afryce zaś Somaliland, mimo całkowitego braku uznania dyplomatycznego, posiada sprawne instytucje państwowe, paszporty i służby konsularne w innych krajach, co dowodzi, że jest znacznie bardziej stabilny niż oficjalne władze w Mogadiszu.

Znaczenie terytoriów zależnych w końcowym rachunku

Największe rozbieżności w liczbie krajów na świecie generują właśnie terytoria zależne. Nawet oficjalne źródła, takie jak polski MSZ, w dziale informacji wizowej wymieniają jako oddzielne kraje terytoria autonomiczne, czego przykładem są hiszpańskie Wyspy Kanaryjskie czy portugalskie Azory i Madera. Ich oddalenie od metropolii i specyficzne regulacje celne sprawiają, że w praktyce są traktowane jako odrębne destynacje.

Skomplikowana sytuacja dotyczy również dependencji Korony Brytyjskiej. Wyspa Man, Jersey i Guernsey nie są częścią Zjednoczonego Królestwa ani Unii Europejskiej, podlegając bezpośrednio monarsze. Posiadają własną walutę, pocztę i pełną autonomię wewnętrzną w sprawach podatkowych. W zestawieniu znalazły się też małe, ale wyjątkowo niezależne twory, jak wyspa Sark, która do niedawna funkcjonowała w systemie feudalnym, czy Brekcqhou, której właściciele wypowiedzieli posłuszeństwo Sarkowi, emitując własne znaczki pocztowe i tworząc swoisty mikrokraj na skalę jednej posesji.

Athos – teokratyczna republika z bizantyjską rachubą czasu

Wybitnym przykładem terytorium zależnego w Europie jest Athos. Ta teokratyczna republika mnichów, formalnie znajdująca się w Grecji, posiada własną kontrolę graniczną, politykę wizową opartą na ściśle określonych limitach i całkowicie odrębne od Unii Europejskiej prawodawstwo. Obowiązuje tam zakaz wjazdu kobiet oraz zakaz hodowli samic zwierząt domowych, a rachubę czasu prowadzi się w sposób bizantyjski. Pojazdy mają tam odrębną od greckiej rejestrację, co dobitnie podkreśla jej suwerenność wewnętrzną.

W zestawieniu Mielcarka i Krzyka uwzględniono również afrykańskie hiszpańskie enklawy Ceutę i Melillę oraz azjatyckie Hongkong i Makau. Te ostatnie, będące specjalnymi obszarami administracyjnymi Chin, zachowują odrębny system prawny, kontrolę graniczną, własną walutę i pocztę, co w pełni uzasadnia traktowanie ich jako odrębnych krajów w rozumieniu analitycznym. Podobny status posiadają malezyjskie terytoria na Borneo – Sabah i Sarawak, do których nawet obywatele Malezji z półwyspu muszą podróżować z paszportem.

Dlaczego Grenlandia jest osobnym krajem?

W Ameryce Północnej na miano kraju zależnego zasługuje Grenlandia, która wraz z Danią i Wyspami Owczymi tworzy Królestwo Danii, ale nie podlega bezpośrednio jurysdykcji rządu w Kopenhadze. Dyskusje nad referendum niepodległościowym są tam od lat bardzo poważne. W analogiczny sposób potraktowano zamorskie stany USA, czyli Alaskę i Hawaje, kierując się ogromnym dystansem dzielącym je od kontynentalnej części kraju. Nie są one tylko regionami – są obszarami, które w europejskim rozumieniu odpowiadają zamorskim departamentom Francji, takim jak Gujana Francuska czy Martynika, które powszechnie figurują jako oddzielne kraje w atlasach.

Subiektywizm podróżniczy i klubowe listy krajów

Na ustalanie liczby krajów ogromny wpływ wywiera także presja środowisk podróżniczych. Powstały kluby, które tworzą własne, często bardzo rozbudowane listy, aby mierzyć osiągnięcia swoich członków. Wpływa to na zacieranie się obiektywizmu naukowego na rzecz marketingowej atrakcyjności zaliczania kolejnych destynacji.

Założony w 1954 roku w Kalifornii Travellers’ Century Club uznaje aż 321 krajów, dzieląc niektóre państwa na części składowe. Z kolei wirtualny klub Most Traveled People stworzył ranking oparty na 872 terytoriach, obejmując nie tylko państwa, ale również odległe wyspy, stany i prowincje. Takie podejście, zdaniem autorów koncepcji, prowadzi do wypaczeń, gdyż Szwajcaria dzielona jest na kantony, a ogromny Kazachstan pozostaje jedną jednostką. Głównym celem podróży powinno być bowiem poznawanie świata i przekazywanie wiedzy, a nie tylko rywalizacja o palmę pierwszeństwa w liczbie odwiedzonych miejsc.

Jak zmieniała się mapa świata na przestrzeni lat?

Geografia polityczna jest dziedziną niezwykle dynamiczną, co sprawia, że lista krajów wymaga ciągłej aktualizacji. Jeszcze w 2010 roku istniał twór Antyli Holenderskich, który rozpadł się na pięć odrębnych krajów zależnych, takich jak Curaçao czy Sint Maarten. Z kolei Księstwo Hutt River w Australii, które przez 50 lat funkcjonowało jako samozwańcze państwo z własnymi paszportami i walutą, ostatecznie zakończyło swoją działalność w 2020 roku, a jego właściciel sprzedał ziemię, by spłacić zobowiązania podatkowe. To doskonale obrazuje, jak efemeryczne potrafią być takie byty.

Historia nie oszczędziła również Europy Wschodniej. Po rozpadzie ZSRR wyodrębniło się kilkanaście nowych państw, a konflikty zbrojne doprowadziły do powstania tworów takich jak Naddniestrze. Z kolei w 2024 roku z map całkowicie zniknął Górski Karabach, który przestał istnieć jako samodzielny organizm pierwszego dnia stycznia, co dla Pawła Krzyka oznaczało konieczność skorygowania prowadzonej od lat statystyki. Pełna lista z 2012 roku, licząca 306 pozycji, została przez niego zweryfikowana do wspomnianych 295 krajów właśnie poprzez usunięcie bytów, które utraciły realną odrębność administracyjną i polityczną.

Ile ostatecznie liczy się państw i terytoriów?

Podsumowując wieloletnie badania własne i śp. Remigiusza Mielcarka, Paweł Krzyk wskazuje, że w podziale kontynentalnym wyróżniamy łącznie 295 krajów. Europa liczy ich 66, Azja również 66, Afryka 68, Ameryka Północna 42, Ameryka Południowa 19, Australia i Oceania 30, a Antarktyda 4 specyficzne terytoria. W tej liczbie znajduje się 207 suwerennych państw oraz 88 terytoriów zależnych, które w pełni realizują siedmiopunktową definicję kraju.

Różnica pomiędzy tą liczbą a powszechnie cytowanymi 193 członkami Organizacji Narodów Zjednoczonych bierze się z rzetelnego uwzględnienia państw nieuznawanych i specyficznych dependencji. Do grona państw zaliczono bowiem takie podmioty, jak Watykan, Kosowo, Tajwan, Somaliland czy Palestyna. W ten sposób lista odzwierciedla realia terenowe, a nie tylko decyzje polityczne. Dla każdego podróżnika, statystyka lub geografa to właśnie ta liczba stanowi najbardziej precyzyjną odpowiedź na tytułowe pytanie.