Ile jest płci? Wyjaśnienie zagadnienia z perspektywy nauki

Z perspektywy nauk biologicznych nie istnieje prosta, zerojedynkowa odpowiedź na pytanie o liczbę płci. Kryteria genetyczne, gonadalne, hormonalne i fenotypowe tworzą nie binarne kategorie, lecz szerokie spektrum. Zapraszamy do zapoznania się ze szczegółową analizą genetyki, endokrynologii i socjologii tego skomplikowanego zagadnienia.

Jak chromosomy definiują płeć biologiczną?

Powszechny szkolny schemat zakłada, że układ chromosom XX jest przypisany kobiecie, a chromosom XY mężczyźnie. Ten dymorfizm to jednak ogromne uproszczenie. W procesie determinacji płci kluczową rolę odgrywa nie tyle cały zestaw, co działanie konkretnego fragmentu DNA.

Kluczowym przełącznikiem inicjującym męską ścieżkę rozwoju jest zlokalizowany na krótkim ramieniu chromosomu Y gen SRY. Jego aktywność uruchamia kaskadę zdarzeń prowadzących do wykształcenia jąder. Co jednak dzieje się, gdy ten fragment ulegnie mutacji i pozostanie nieaktywny? Nawet przy obecności chromosomu Y gonady męskie się nie rozwiną, a organizm podąży ścieżką żeńską.

Zjawisko to działa również w odwrotną stronę. Udokumentowano przypadki, gdzie gen SRY w wyniku translokacji przeskakuje na chromosom X podczas podziału komórkowego. Taka zmiana sprawia, że kariotyp żeński zyskuje męski sygnał rozwojowy, co może skutkować rozwojem męskich cech u osoby z zestawem XX. Te przykłady udowadniają, że płeć chromosomowa nie zawsze determinuje fenotyp w przewidywalny sposób.

Rola wędrujących komórek

Proces ten komplikuje się jeszcze bardziej, gdy przyjrzymy się wczesnemu rozwojowi embrionalnemu. Komórki prapłciowe odpowiedzialne za przyszłą płodność nie powstają w miejscu formowania się gonad. U ssaków tworzą się poza zarodkiem, w tak zwanej endodermie pozazarodkowej. Te wyspecjalizowane jednostki odbywają długą wędrówkę, by zasiedlić obszar przyszłych jajników lub jąder. Jeśli na szlaku migracji napotkają przeszkodę, osoba taka będzie sterylna, choć jej płeć chromosomowa pozostanie typowa.

Złożoność tego mechanizmu sprawia, że na każdym z etapów koordynacji może dojść do odstępstwa od najbardziej typowych ścieżek. Dlatego opieranie definicji wyłącznie na genotypie jest naukowo nieprecyzyjne.

Czy narządy i hormony są jednoznaczne?

Wbrew intuicji, płeć zdeterminowana przez obecność penisa lub pochwy tuż po narodzinach bywa myląca. Spektrum budowy zewnętrznych narządów płciowych jest niezwykle szerokie. Istnieje bowiem wiele stopni pośrednich między w pełni ukształtowanym prąciem a widoczną na zewnątrz częścią łechtaczki. Osoby, których anatomia nie wpisuje się w binarny podział, określane są jako osoby interpłciowe. Według szacunków Organizacji Narodów Zjednoczonych, grupa ta liczy około 1.7% globalnej populacji, co jest wartością porównywalną z odsetkiem ludzi rudowłosych na świecie.

Zespół feminizujących jąder

Fenomenem obalającym mit o absolutnej sile hormonów jest Zespół feminizujących jąder. Dotknięte nim osoby posiadają kariotyp męski 46,XY, jednak ich tkanki są całkowicie niewrażliwe na działanie Androgenów, czyli męskich hormonów płciowych. Efektem jest organizm o wyglądzie typowo kobiecym, z dobrze rozwiniętymi piersiami i sylwetką, lecz bez owłosienia typowego dla mężczyzn.

Te kobiety mają zazwyczaj ślepo zakończoną pochwę i nie posiadają macicy, co skutkuje pierwotnym brakiem miesiączki, z którym zgłaszają się do lekarza. Pomimo męskiego genotypu są stuprocentowymi kobietami pod względem wyglądu, psychiki i zachowania, choć pozostają niepłodne. W tym przypadku rzeczywista płeć psychiczna i fenotypowa nie ma nic wspólnego z płcią chromosomalną.

Jak działa zmienność hormonalna?

Zakorzeniony stereotyp głosi, że Testosteron jest wyłącznie męski, a Estrogen i Progesteron – żeńskie. Tymczasem zarówno mężczyźni, jak i kobiety produkują wszystkie te hormony płciowe. Badania przeglądowe wskazują, że u dorosłych osób niebędących w ciąży poziomy Estradiolu i progesteronu są zadziwiająco zbliżone. Wyraźna binarność w gospodarce hormonalnej pojawia się jedynie w podziale na osoby „w ciąży” i „nie w ciąży”, a nie na płeć męską i żeńską.

Przed okresem dojrzewania nie da się odróżnić płci dziecka, opierając się wyłącznie na stężeniach hormonów. Co więcej, na ich poziom wpływają nie tylko geny, ale i czynniki środowiskowe. Przykładowo, u mężczyzn oczekujących narodzin dziecka spada poziom testosteronu, natomiast wzrasta produkcja estradiolu i progesteronu, szczególnie w sytuacjach rywalizacji o dominację.

Ile płci występuje w naturze?

W przyrodzie binarność płciowa jest rzadkością. Homoseksualizm u zwierząt został potwierdzony naukowo u ponad 1500 różnych gatunków. To zachowanie nie jest zatem anomalią, lecz utrwaloną ewolucyjnie strategią. Jeszcze bardziej skomplikowana jest kwestia liczby płci biologicznych u organizmów jednokomórkowych, gdzie mamy do czynienia z prawdziwym bogactwem strategii rozrodczych.

Znany z lekcji biologii Pantofelek posiada dwie płcie (typy płciowe). Jednak jego bliski krewniak, Tetrahymena, ma ich aż siedem. To jednak nie jest rekord. Żyjący w kałużach pierwotniak Euplotes wykształcił dziesięć płci, a Stylonychia może pochwalić się setką różnych typów. Proces płciowy u tych organizmów to Koniugacja, która nie służy bezpośredniemu rozmnażaniu, a wymianie materiału genetycznego. Co więcej, Tetrahymena w naturze tworzy trójkąty koniugacyjne, a w laboratorium, przy ingerencji człowieka, nawet czworokąty, gdzie uczestniczą osobniki różnych płci jednocześnie.

Zmiana płci w trakcie życia

Błędne jest założenie, że płeć u ssaków jest raz na zawsze ustalona. Wbrew pozorom, nawet u dorosłych organizmów może dojść do zmiany. Odpowiadają za to geny DMRT1 i FOXL2, które w standardowych warunkach wzajemnie równoważą rozwój jąder i jajników. Jeśli w którymś z tych genów zajdą zmiany, gonady mogą przekształcić się z jednej formy w drugą, zmieniając fenotyp osobnika.

W świecie zwierząt zjawisko to jest dobrze udokumentowane. U ryb zmiana płci pod wpływem warunków środowiskowych jest powszechna. Z kolei u roślin, takich jak modelowa w badaniach Papaja, za płeć odpowiada układ chromosomów XY, ale występuje też osobna forma obupłciowa, determinowana przez specjalny Chromosom Y(h). Roślina ta jest nawet trójpienna, co oznacza występowanie osobników męskich, żeńskich i obupłciowych w jednym gatunku.

Czym różni się płeć od tożsamości płciowej?

Rozwój płciowy dotyczy dwóch niezależnych, choć silnie powiązanych sfer: ciała i psychiki. Rozwój płci cielesnej nie zawsze idzie w parze z rozwojem płciowym mózgu. Zjawisko rozbieżności między płcią odczuwaną a przypisaną przy urodzeniu określa się mianem Transpłciowości. Gdy ta niezgodność wywołuje głębokie cierpienie psychiczne, diagnozuje się Dysforię płciową. Nie są to jednak pojęcia tożsame.

Osoby transpłciowe mogą odczuwać przynależność do płci przeciwnej bez klinicznego cierpienia. Dopiero gdy stres związany z własnym ciałem i rolą społeczną staje się dotkliwy i trwały, mamy do czynienia z jednostką chorobową. Wbrew niektórym opiniom, współczesna medycyna uznaje, że w części przypadków dostosowanie cielesności do psychiki za pomocą Tranzycji jest skuteczniejsze niż próby odwrotne, które nie przynoszą efektów terapeutycznych.

Czy mózg ma płeć?

Poszukiwanie dymorfizmu w budowie mózgu nie dało jednoznacznych rezultatów. Analizy przeprowadzone przez badaczy z Uniwersytetu w Tel-Awiwie na grupie 1400 przebadanych mózgów wykazały coś zaskakującego. Okazało się, że nie istnieje spójny „mózg męski” lub „mózg żeński”. Zamiast tego zaobserwowano tak zwaną Mozaię płci w mózgu. Od jednej czwartej do połowy przebadanych organów miało regiony typowe statystycznie dla obu płci jednocześnie.

U Osób transpłciowych struktura mózgu także unika sztywnych ram. W niektórych obszarach badane osoby były bliższe płci odczuwanej, a w innych – płci metrykalnej. Jest to kolejny dowód na to, że rzeczywistość biologiczna jest spektralna i ma charakter mozaiki, co uniemożliwia postawienie ostrej granicy.

Jak medycyna i prawo kategoryzują płeć?

Współczesna seksuologia kliniczna wyróżnia wiele składowych tego zjawiska. Płeć człowieka to wypadkowa nie tylko genów, ale i wielu innych, często niezależnych od siebie kryteriów. Aby precyzyjnie opisać przypadek kliniczny, specjaliści posługują się zestawem konkretnych terminów.

Do podstawowych składowych płciowości zalicza się:

• Płeć chromosomalna – najczęściej Kariotyp 46,XX lub 46,XY, choć istnieją też warianty z zaburzoną konfiguracją.
• Płeć gonadalna – obecność konkretnych gonad, czyli jajników albo jąder, lub struktur mieszanych.
• Płeć wewnętrzna – wykształcenie się przewodów Wolffa lub Müllera, z których tworzą się odpowiednio nasieniowody albo jajowody i macica.
• Płeć zewnętrzna – wygląd zewnętrznych narządów płciowych.
• Płeć fenotypowa – całokształt drugorzędnych i trzeciorzędnych cech płciowych, takich jak owłosienie czy budowa ciała.
• Płeć hormonalna – profil wydzielanych hormonów, który może być zmienny i zależny od kontekstu.
• Płeć metaboliczna – aktywność specyficznych układów enzymatycznych na poziomie komórkowym.
• Płeć socjalna – rola wyznaczona prawnie, często na podstawie obserwacji narządów zewnętrznych po urodzeniu.
• Płeć mózgowa – odmienność endokrynnej czynności podwzgórza i przysadki mózgowej.
• Płeć psychiczna – subiektywne poczucie przynależności do danej kategorii płciowej.

Dla każdego z tych kryteriów mogą występować transpozycje. W sytuacjach, gdy wspomniane składowe nie są spójne, jednoznaczne orzeczenie o byciu kobietą lub mężczyzną bywa problematyczne. Potwierdza to, że również z perspektywy nauk medycznych płeć przypomina bardziej płynny model aniżeli prosty przełącznik.

Rzeczywistość biologiczna jest spektralna i przeczy istnieniu wyłącznie dwóch binarnych kategorii. Współczesna biologia udowadnia, że jesteśmy unikalną mozaiką cech.

Uznanie społeczne i kulturowe

Różne kultury dawno dostrzegły niedoskonałość binarnego podziału. W Indiach od wieków funkcjonuje społeczność Hidźra, uznawana za reprezentującą tak zwaną trzecią płeć. Współczesne państwa, takie jak Niemcy, Australia, Bangladesz czy Indie, wprowadziły do swoich systemów prawnych możliwość rejestracji płci innej niż męska lub żeńska, przyjmując istnienie co najmniej trzech kategorii prawnych.

Skąd wziął się termin 56 płci?

Pojęcie to nie pochodzi z klasyfikacji medycznej, takiej jak DSM, ani z badań biologicznych. Jego źródłem jest serwis społecznościowy Facebook, który w 2014 roku rozszerzył listę dostępnych opcji samoidentyfikacji dla użytkowników. Celem było umożliwienie bardziej precyzyjnego opisania swojej tożsamości. Większa część z tych pojęć nie stanowi jednak odrębnych, biologicznych płci, a raczej warianty językowe i precyzyjne synonimy podstawowych zjawisk.

Analizując tę listę, można zauważyć, że wiele haseł to duplikaty. Na przykład określenia Cis, Cisgender, Cis Female, Cis Male opisują tę samą koncepcję – zgodność płci odczuwanej z przypisaną przy urodzeniu – za pomocą różnych form gramatycznych lub poziomów szczegółowości. Ktoś identyfikujący się jako Agender może także używać terminów Neutrois czy Neither, gdyż wszystkie oznaczają poczucie braku przynależności do jakiejkolwiek płci. Podobnie jest z Androgyne i Bigender, które odnoszą się do łączenia cech męskich i żeńskich.

Podział tożsamości społecznych

Znaczną część z tych określeń zajmują opisy drogi tranzycji oraz jej punktu wyjścia. Female to Male i jego skrótowiec FTM oznaczają dokładnie to samo. Również Male to Female i MTF są synonimami. Do tego dochodzi wiele wariantów z gwiazdką, takich jak Trans*, gdzie symbol ten, zapożyczony z informatyki, ma oznaczać dowolne rozwinięcie wyrazu i jest parasolem dla całej społeczności. Pojęcia takie jak Gender Fluid opisują z kolei zmienność w czasie, a Gender Questioning – etap poszukiwania własnej tożsamości. Kluczową informacją jest to, że żadna z tych kategorii społecznych nie neguje naukowego faktu, iż biologiczna architektura seksualności nie ogranicza się do binarności.

Współczesna nauka odchodzi od binarności na rzecz modelu spektralnego. Geny, hormony i anatomia tworzą złożoną, indywidualną dla każdego mozaikę, gdzie między dwoma biegunami rozciąga się szeroka gama stanów pośrednich.

Wpływ identyfikacji na dobrostan

Dla osoby dotkniętej rozbieżnością między ciałem a psychiką, która prowadzi do głębokiej depresji i ryzyka samobójstwa, społeczna akceptacja może być kwestią życia. Trwała niemożność zaakceptowania przypisanej płci to poważny stan medyczny. Z tego powodu nowoczesna psychiatria odchodzi od stygmatyzującego języka i koncentruje się na redukcji cierpienia, uznając autoidentyfikację za jeden z istotnych wyznaczników funkcjonowania. W środowiskach klinicznych to nie szukanie „56 płci” jest wyzwaniem, lecz odróżnienie trwałej transpłciowości od przejściowych zaburzeń tożsamości, co wymaga pogłębionej, wolnej od uprzedzeń diagnostyki, by uniknąć pochopnych interwencji medycznych.